Ο Θανάσης Ρεντζής έφυγε στις 13 Αυγούστου 2025, στην αγαπημένη του Ύδρα, αφήνοντας πίσω του ένα έργο που παραμένει ζωντανό, όχι μόνο στις ταινίες και τα κείμενά του, αλλά και στον τρόπο που μας μαθαίνει να βλέπουμε: κριτικά, ερευνητικά, ελεύθερα.
Πρωτοπόρος του ελληνικού πειραματικού κινηματογράφου, θεωρητικός, δάσκαλος και δημιουργός, αφιέρωσε τη ζωή του στην αναζήτηση των ορίων και των δυνατοτήτων της εικόνας εν κινήσει. Από το Κέντρο Πειραματικού Κινηματογράφου και το περιοδικό ΦΙΛΜ, έως τον Ηλεκτρικό Άγγελο και το Μαύρο+Άσπρο, κάθε έργο του ήταν μια πράξη αισθητικής τόλμης και κριτικού στοχασμού.
Για τον Ρεντζή, ο κινηματογράφος δεν ήταν αφήγηση αλλά γλώσσα, ένα σύστημα οπτικοακουστικών κωδίκων και ρυθμών που μπορούσε να αναδομηθεί μέσα από το πείραμα. Ο θεατής, γι’ αυτόν, δεν ήταν παθητικός δέκτης αλλά συμμέτοχος και συν-δημιουργός του νοήματος. Με ευαισθησία και ακρίβεια, διερεύνησε τη σχέση τέχνης και τεχνολογίας, ενσωματώνοντας βίντεο, animation και ηλεκτρονικές επεξεργασίες σε μια εποχή που η Ελλάδα ελάχιστα γνώριζε για τη συσχέτιση αυτών των πεδίων.
Η θεωρητική του συμβολή – μέσα από άρθρα, μανιφέστα, διαλέξεις και διδασκαλία στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών – στήριξε μια ολόκληρη γενιά δημιουργών, καλλιεργώντας την ιδέα της αισθητικής ως πράξη αντίστασης απέναντι στην εμπορευματοποίηση της εικόνας. Με επιρροές από τον παγκόσμιο πειραματικό κινηματογράφο έως το δομικό σινεμά και τη μαθηματική σκέψη, δημιούργησε μια προσωπική, ελληνική γλώσσα του πειραματικού κινηματογράφου.
Ο Θανάσης Ρεντζής ήταν μια ιδιοσυγκρασία σπάνια για τα ελληνικά δεδομένα και ως άνθρωπος και ως δημιουργός. Είμαστε τυχεροί που όλα αυτά τα χρόνια ήταν φίλος, σύντροφος, δάσκαλος και συνοδοιπόρος των Κινηματογραφικών Λεσχών. Ως χαρακτήρας, είχε την αύρα του στοχαστή πειραματιστή. Δεν του αρκούσε να αφηγηθεί μια ιστορία, ήθελε να ανατινάξει τη φόρμα και να την ξαναστήσει με δικούς του όρους. Προτιμούσε την εργαστηριακή δουλειά και την πνευματική ζύμωση με συνεργάτες και φοιτητές. Ήταν έντονα αντισυμβατικός. Ως δημιουργός, ήταν λάτρης των πολυμέσων πριν ακόμη καθιερωθεί η λέξη: κινηματογράφος, βίντεο, animation, εγκαταστάσεις, φωτογραφία, γραφικές τέχνες, τα έβλεπε όλα ως συγκοινωνούντα δοχεία. Σκεφτόταν τον κινηματογράφο όχι ως αφήγηση, αλλά ως γλώσσα εικόνων και ήχων, όπου η γραμμική πλοκή μπορούσε να διαλυθεί και να επανασυνδεθεί σε μια μορφή καθαρού αισθήματος ή ιδέας. Ο Ρεντζής είχε ιδιαίτερη αδυναμία στον διάλογο με τις νέες τεχνολογίες – στις πρώτες του δουλειές χρησιμοποιούσε ηλεκτρονικά μέσα και πειραματικές μεθόδους μοντάζ που στην Ελλάδα τότε έμοιαζαν σχεδόν εξωτικά. Το έργο του ισορροπεί ανάμεσα στο αισθητικό και το πολιτικό. Ακόμη και στις πιο αφαιρετικές φόρμες του, υποβόσκει ένα βλέμμα κριτικό για την κοινωνία, την εξουσία, τις σχέσεις εξουσιαστή-εξουσιαζόμενου.
Το ιδιαίτερο στον Ρεντζή ήταν ότι δεν έβλεπε το σινεμά ως τετελεσμένο προϊόν, αλλά ως πεδίο έρευνας. Κάθε ταινία, κάθε δράση του, είχε τον χαρακτήρα μιας ανοικτής μελέτης: «τι μπορεί να γίνει εικόνα;», «πώς ο ήχος αλλάζει την όραση;», «πώς η μνήμη γίνεται υλικό μοντάζ;».
Το θεωρητικό έργο του Ρεντζή είναι σχεδόν εξίσου σημαντικό με το κινηματογραφικό του. Ίσως μάλιστα, σε κάποιο επίπεδο, το δεύτερο να ξεπηδά από το πρώτο. Αναφέρουμε ενδεικτικά:
- Το περιοδικό ΦΙΛΜ: Ένα από τα ελάχιστα περιοδικά που αντιμετώπιζε τον κινηματογράφο ως τέχνη και επιστήμη μαζί. Εκεί δημοσίευσε αναλύσεις για το πειραματικό σινεμά, θεωρίες μοντάζ και αισθητικής της εικόνας, θεωρίες του ρόλου του θεατή, μεταφράσεις διεθνών θεωρητικών, αλλά και δικές του μελέτες για τις σχέσεις κινηματογράφου-τεχνολογίας-κοινωνίας.
- Κείμενα για την αισθητική του μέσου: Αντιμετώπιζε τον κινηματογράφο ως γλώσσα δομική, συγγενή με τα μαθηματικά και την αρχιτεκτονική: είχε εμμονή με τις έννοιες της δομής, του ρυθμού, της χωρικής αντίληψης και του χρόνου στην οθόνη. Ήταν από τους πρώτους στην Ελλάδα που συνέδεσαν τη νέα τεχνολογία (βίντεο, ψηφιακά μέσα, ηλεκτρονικές επεξεργασίες) με την κινηματογραφική έκφραση, προτείνοντας ένα νέο πεδίο τέχνης.
- Διδασκαλία και διαλέξεις: Δίδαξε στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών μαθήματα για την κινηματογραφική αισθητική, τις νέες τεχνολογίες, και τη σχέση τέχνης-πολιτικής. Οι διαλέξεις του συχνά ήταν μικρά μανιφέστα, όπου το θεωρητικό κείμενο και η προβολή εικόνων λειτουργούσαν ως ενιαίο έργο τέχνης.
- Η έννοια θεατής συμμέτοχος: Σε πολλά του κείμενα, ο Ρεντζής υποστήριζε ότι ο θεατής δεν πρέπει να είναι παθητικός δέκτης αλλά συν-δημιουργός του νοήματος, ιδέα που διαπέρασε και τα κινηματογραφικά του έργα. Αυτή η θέση τον φέρνει κοντά σε ευρωπαϊκές πρωτοπορίες (φουτουριστικά και δομικά ρεύματα) αλλά με μια καθαρή δική του οπτική.
- Πολιτική και Κινηματογράφος: Στα θεωρητικά του κείμενα έβλεπε τον πειραματικό κινηματογράφο ως πράξη αντίστασης απέναντι στην εμπορευματοποίηση της εικόνας και στην κυριαρχία της βιομηχανικής αισθητικής. Ήταν ανοιχτά πολιτικός, όχι με την έννοια της προπαγάνδας, αλλά της κριτικής της πραγματικότητας μέσω της φόρμας και της διαδικασίας οπτικοποίησης.
Και τρία κοντινά πλάνα του:
- Καλοκαίρι 2009, Φλώρινα, Συνέδριο της ΟΚΛΕ: Το μεσημέρι του Σαββάτου Γενική Καταστατική Συνέλευση των Αντιπροσώπων. Μεταξύ των άρθρων του καταστατικού που έπρεπε να αλλάξουν ήταν και αυτό το κριτήριο του μέσου των προβολών για να είναι οι Λέσχες μέλη της ΟΚΛΕ. Είχαμε μπει στη νέα εποχή. Η πρόταση του Δ.Σ. στη Γ.Σ. ήταν: Για να γίνει μέλος μια Λέσχη χρειάζεται (μεταξύ και άλλων), να έχει πραγματοποιήσει μέσα στο τελευταίο έτος τουλάχιστον 10 κινηματογραφικές προβολές, σε ειδικά διαμορφωμένη αίθουσα για τη δημόσια προβολή κινηματογραφικών ταινιών με οποιοδήποτε τεχνολογικό μέσο (φιλμ, αναλογικό ή ψηφιακό μέσο). Παίρνει τον λόγο ο Ρεντζής και με στεντόρεια φωνή και αυστηρό ύφος λέει: «εκεί για το ψηφιακό μέσο να προστεθεί: με ελάχιστη διακριτικότητα εικόνας 2Κ και ηχητική απόδοση όχι κατώτερη του εγγράμματος». Χωρίς να καταλαβαίνουμε και πολλά και χωρίς δεύτερη κουβέντα το ψηφίζουμε ομόφωνα.
- Χειμώνας 2014, στη Σχολή Καλών Τεχνών, στην Πειραιώς: Μας παρουσιάζει το σχέδιό του. Το Τεύχος (0), δώδεκα πυκνών και καλοτυπωμένων σελίδων, για ένα περιοδικό κινηματογράφου με τίτλο ΒΛΕΜΜΑ & ΛΕΓΜΑ. «Μια περιοδική έκδοση έρευνας και μελέτης της κινηματογραφικής τέχνης των οπτικοακουστικών μέσων και επιστημών. Έκδοση της Ομοσπονδίας Κινηματογραφικών Λεσχών Ελλάδος με τη συνεργασία Πανεπιστημιακών Τμημάτων». Μεταξύ άλλων, έλεγε στην εμπεριστατωμένη και μακροσκελή εισήγησή του-μανιφέστο-θεμέλιο:
«Βλέμμα & Λέγμα λοιπόν, προς σταθμισμόν πραγμάτων και οραμάτων, παθών τε και συντυχιών, υπό το σκιόφως του Κινηματογράφου – της Τέχνης των Τεχνών»
«Βλέμμα & Λέγμα· έχοντας την εναργή φιλοδοξία και προσδοκία, όχι να καλύψει, το από πολλών ετών κενό στην χώρα μας, τόσο στον τομέα της Κριτικής, όσο και της Αισθητικής Σκέψης, αλλά και να καινοτομίσει δια του πρωτόφαντου συγκερασμού και της συνέργειας της ακαδημαϊκής πειθαρχίας και του ελεύθερου στοχασμού»
«Εικόνα και Λόγος, εν διαστολή και σύζευξη. Βλέπειν και Λέγειν ακαταπαύστως ακροβατούν, παραβατούν, αναβατούν, και τέλος ορθοβατούν και υπερβατούν. Βλέμμα και Λέγμα συνδιαλέγονται, Κινηματογράφος και Ζωή συνέχονται και συμπληρώνονται»
Έμεινε μέχρι σήμερα το Βλέμμα & Λέγμα σχέδιο, μέσα στις ατέρμονες συζητήσεις και αναβολές, όπως και πολλά άλλα όμορφα που μένουν σχέδιο, που μένουν Τεύχος (0).
- Άνοιξη 2025, συνεδρίαση του Δ.Σ. της ΟΚΛΕ στα Εξάρχεια, στα γραφεία των εκδόσεων Αιγόκερως: Λέμε στον Ρεντζή: «Θανάση πρέπει να αρχίσουμε να ετοιμάζουμε το αφιέρωμά σου, στο σύνολο του έργου σου» και μας λέει ατάραχος, «έχουμε καιρό μπροστά μας, αφήστε το για πιο μετά»
Ως επίλογο αποχαιρετισμού διαλέγουμε μερικά από τα συμπυκνωμένα λόγια του Θανάση Ρεντζή, για να τον θυμόμαστε και για να μας βοηθάει όταν πάμε να δούμε μια ταινία: «Η μηχανή του σινεμά δεν είναι εργαλείο, είναι συνομιλητής», «Η φόρμα είναι πολιτική. Αν δε σπάσεις τη φόρμα, η εξουσία θα σε τυλίξει στο περιτύλιγμά της», «Η μνήμη δεν είναι παρελθόν, είναι ο τρόπος που επιλέγεις να μοντάρεις το παρόν», «Δεν υπάρχει θεατής έξω από το έργο. Ο θεατής το ξαναφτιάχνει κάθε φορά».