Κινηματογραφική Λέσχη Πετρούπολης
Ομιλία του Δημήτρη Καλαντίδη κατά τη διάρκεια εκδήλωσης της Κινηματογραφικής Λέσχης Πετρούπολης
Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε στις 21/11/2025 και περιλάμβανε προβολή του “Θίασου” και συζήτηση πάνω στο έργο του σκηνοθέτη
Ο Νέος Ελληνικός Κινηματογράφος εμφανίζεται στα μέσα της δεκαετίας του 1960. Ανακόπτεται βίαια από τη δικτατορία της 21ηςΑπριλίου 1967. Μετά από τρία χρόνια επανεμφανίζεται δυναμικά. Το 1970, η Αναπαράσταση, η πολυβραβευμένη πρώτη μεγάλου μήκους ταινία του Θόδωρου Αγγελόπουλου (1935-2012), σηματοδοτεί τη νέα αρχή του Νέου Ελληνικού Κινηματογράφου. Συνολικά, οι ταινίες του Έλληνα δημιουργού, οι οποίες αποτελούν τον πυρήνα του Νέου Ελληνικού Κινηματογράφου, δημιουργούν μια βαθιά ιδεολογική και αισθητική τομή στο σώμα του κινηματογράφου της χώρας μας. Η Ιστορία, η πολιτική, η ιδεολογία, η Ελλάδα, η ποίηση, ο χρόνος, η μνήμη, η ομίχλη, το νερό είναι οι κύριοι άξονές τους.
Δεκατρείς ταινίες μεγάλου μήκους, πέντε μεσαίας, μικρής και πολύ μικρής διάρκειας, δύο ημιτελείς μεγάλου μήκους, Forminx Story (1965), η πρώτη του ταινία και Η άλλη θάλασσα, η τελευταία του λόγω του αναπάντεχου χαμού του (24/1/2012). Διαστάσεις ενός συνεχούς, ανολοκλήρωτου έργου, όπου η Ιστορία και η φαντασία διαπλέκονται και θεματικές, όπως η μετανάστευση, η προσφυγιά, το ταξίδι, η φθορά της επαρχίας, η εξουσία και η νεότερη ελληνική ιστορία επανέρχονται. Κριτικός, διαλεκτικός και ποιητικός ο τρόπος προσέγγισης του σε όλες τις ταινίες του.
Η ποιητικότητα αποτελεί κύριο χαρακτηριστικό του έργου του ξεχωριστού εικονοπλάστη δημιουργού. Χρήση ποιητικής γλώσσας, εικόνων και συμβόλων για τη μετάδοση ιδεών και πρόκληση συναισθημάτων. Τα ιστορικά γεγονότα όχι ως αναπαραστάσεις αλλά ως ποιητική. Η μετατροπή της Ιστορίας σε σκηνή θεάτρου.
Θεατρική ατμόσφαιρα στους διαλόγους και στα σκηνικά. Υπαινικτική καταγραφή της πραγματικότητας. Εικαστικότητα των πλάνων. Πλάνα-σεκάνς, εσωτερικό μοντάζ, εναλλαγή ιστορικών περιόδων μέσα στο ίδιο το πλάνο. Τελετουργικός ρυθμός. Στιλιζαρισμένη ερμηνεία των ηθοποιών.
Στην Αναπαράσταση πρωταγωνιστής είναι ο εγκαταλειμμένος χώρος, ένας χώρος που αργοπεθαίνει. Ο φόνος, οι διάφορες εκδοχές της αναπαράστασής του είναι καθαρά τεχνική διαδικασία της αστυνομίας. Τα αίτια του φόνου είναι κοινωνικά. Αφήγηση αποδραματοποιημένη, αποστασιοποιημένη, ελλειπτική.
Η ΤΡΙΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ
Μέρες του ’36 (1972): Η πρώτη ταινία του ελληνικού κινηματογράφου που προσεγγίζει με κριτικό τρόπο τη σύγχρονη ελληνική ιστορία (1936, παραμονές της
μεταξικής δικτατορίας). Οι πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες που οδηγούν στη γέννηση μιας δικτατορίας. Συμβολισμοί και κρυπτογραφήσεις, απουσία του ψυχολογισμού και αποφυγή της οποιασδήποτε συγκινησιακής ταύτισης του κοινού.
Ο θίασος (1975): Κορυφαία ταινία της ιστορίας του παγκόσμιου κινηματογράφου. Πολυσήμαντη, πολυφωνική ταινία-ποταμός. Η πολιτική ιστορία της Ελλάδας από το 1939 έως το 1952 (απαγορευμένο τμήμα της Ιστορίας μέχρι τότε στη χώρα μας) και η ιδιωτική των μελών ενός περιοδεύοντος θιάσου (μέλη της ίδιας οικογένειας, παραπομπή στον μύθο των Ατρειδών), που παρουσιάζει το βουκολικό δραματικό ειδύλλιο Γκόλφω, η βοσκοπούλα του Σπυρίδωνος Περεσιάδη. Ποιητική η προσέγγιση. Διαλεκτική αντίληψη της ιστορίας και της αισθητικής. Οι σχέσεις πράξης/θεάματος, ιστορίας/μύθου, φυσικού χρόνου/ιστορικού χρόνου. Πλάνα-σεκάνς, εσωτερικό μοντάζ, αλλαγή χρονικής περιόδου μέσα στο ίδιο πλάνο, μονόλογοι, τραγούδια, ποίηση.
Οι κυνηγοί (1977): Παραμονή Πρωτοχρονιάς του 1977, κοντά στη λίμνη των Ιωαννίνων, μια ομάδα κυνηγών, εκπροσώπων της αστικής τάξης, βρίσκει μέσα στο χιόνι το πτώμα ενός αντάρτη του Εμφυλίου. Το αίμα τρέχει ακόμα φρέσκο από την πληγή του. Το πτώμα αντιπροσωπεύει το παρελθόν και από ιστορική άποψη το παρελθόν είναι ο αγώνας της εργατικής τάξης. Στο τέλος της ταινίας ο αντάρτης προσωποποιεί τον φόβο της Επανάστασης. Διερεύνηση σε βάθος της ταξικής συνείδησης της αστικής τάξης στην Ελλάδα και καταγγελία του ρόλου της στη σύγχρονη ελληνική ιστορία.
- Ο Μεγαλέξαντρος (1980, Χρυσός Λέοντας στο Φεστιβάλ Βενετίας): Παραμονή της Πρωτοχρονιάς του 1900. Δραπέτευση του Μεγαλέξαντρου, επικίνδυνου ληστή. Απαγωγή Άγγλων διπλωματών. Τους κρατάει ομήρους στο χωριό του. Χωρικοί που έχουν δημιουργήσει μια κοινότητα κάτω από την καθοδήγηση ενός σοσιαλιστή δασκάλου (χώρος του ουτοπικού σοσιαλισμού). Εσωτερικές διαμάχες. Ο Μεγαλέξαντρος βορά του πλήθους. Απέμεινε ένα μαρμάρινο κεφάλι και λίγο αίμα γύρω του (θεοποιείται). Ο Μεγαλέξαντρος πρόσωπο αρχαίας τραγωδίας. Μέσα από την αυτοκαταστροφή και τον αφανισμό του επιδιώκει την οριστική του απελευθέρωση. Στο τέλος της ταινίας, ο μικρός Αλέξανδρος μπαίνει στην πόλη. Το λαϊκό αφήγημα Η φυλλάδα του Μεγαλέξαντρου. Το έπος του λαϊκού ήρωα, ο μύθος του χαρισματικού ηγέτη. Το ταξίδι προς την Ουτοπία. Ο χώρος πρωταγωνιστής στην ταινία.
Η ΤΡΙΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΣΙΩΠΗΣ
Ταξίδι στα Κύθηρα (1984): Ο Σπύρος, ένας πολιτικός πρόσφυγας, γέρος πλέον που πουλάει λεβάντες στον δρόμο, επιστρέφει στην Ελλάδα μετά από τριάντα δύο χρόνια εξορία. Ένας σκηνοθέτης κινηματογράφου προσκολλάται στον Σπύρο, αναζητώντας μια ουσιαστική ιστορία. Ο Σπύρος δεν μπορεί να ενταχθεί στην σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα. Απομονώνεται. Συνεχίζει να αντιστέκεται. Στο τέλος, εξόριστος πάλι πάνω σε σχεδία μέσα στη θάλασσα, στα διεθνή ύδατα, μαζί με την πιστή και υπομονετική γυναίκα του. Ομιχλώδης η προοπτική. Ιστορική μνήμη και προσωπική περιπέτεια. Υπαρξιακή καταβύθιση, μουσικότητα, ποίηση, συγκίνηση. Το Ταξίδι στα Κύθηρασηματοδοτεί μια πορεία εξέλιξης της σκέψης και της αισθητικής του Θόδωρου Αγγελόπουλου.
Ο μελισσοκόμος (1986): Ένας δάσκαλος, ο Σπύρος, μετά τον γάμο της κόρης του και την αναχώρηση του γιου του για σπουδές στην Αθήνα, εγκαταλείπει τη διδασκαλία, το σπίτι και τη γυναίκα του, διασχίζοντας τη χώρα με τις κυψέλες, όπως ο πατέρας του και ο παππούς του και ακολουθώντας τον δρόμο της Άνοιξης, τον δρόμο των μελισσών. Ο μύθος του Οδυσσέα διαπερνά όλο το έργο του Θόδωρου Αγγελόπουλου. Ταξίδι της φυγής δίχως γυρισμό. Αποξένωση και απελπισία, ένας ζωντανός νεκρός. Η συνάντησή του με μια κοπέλα θα του ξαναζωντανέψει παλιά συναισθήματα και αναμνήσεις. Το παρελθόν είναι το παν για τον Σπύρο, για την κοπέλα τίποτα. Ζει με τις αναμνήσεις του αγωνιστικού παρελθόντος του, έχει κουραστεί από τη ζωή του σήμερα και πεθαίνει αφημένος στην επίθεση των ίδιων του των μελισσών. Η αδύνατη επανάσταση. Μια σειρά από σκηνές παραπέμπουν στην κυψέλη, στις μέλισσες, στο μέλι
Τοπίο στην ομίχλη (1988): Δύο παιδιά, δύο αδέλφια, η Βούλα και ο Αλέξανδρος, ξεκινούν ένα ταξίδι αναζήτησης του πατέρα τους, που υποτίθεται ότι δουλεύει μετανάστης στη Γερμανία. Η πραγματικότητα όμως καθυστερεί το ταξίδι τους. Σκληρή πορεία ενηλικίωσης. Σύνορα, όνειρα και ελπίδα ότι μετά τα σύνορα θα βρουν τον πατέρα τους.
Η ΤΡΙΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΣΥΝΟΡΩΝ
Το μετέωρο βήμα του πελαργού (1991): Ένας πολιτικός, μετά από μια ποιητική ομιλία του στη Βουλή, εξαφανίζεται. Ένας δημοσιογράφος που κάνει ρεπορτάζ στα σύνορα για τους εγκλωβισμένους πρόσφυγες και μετανάστες, συναντά έναν άντρα που μοιάζει με τον αγνοούμενο πολιτικό. Η ταυτότητα του άντρα παραμένει ανεξακρίβωτη και μετά την οργάνωση συνάντησής του με τη Γαλλίδα γυναίκα του. Ο κατακερματισμένος κόσμος των συνόρων, η μετέωρη, αβέβαιη πραγματικότητα.
Το βλέμμα του Οδυσσέα (1995): Ο Ελληνοαμερικανός σκηνοθέτης Α (Αγγελόπουλος) επιστρέφει μετά από πολλά χρόνια στην πατρίδα του, αναζητώντας τρεις μπομπίνες ανεμφάνιστου φιλμ των αδελφών Μανάκια, πιονέρων του κινηματογράφου στα Βαλκάνια. Η αναζήτηση του φιλμ όπου καταγράφηκε το πρώτο βλέμμα στη χερσόνησο των Βαλκανίων παραλληλίζεται με την αναζήτηση από τον Α ενός καινούριου τρόπου να ξαναδεί τον κόσμο. Μετά τις κοσμοϊστορικές εξελίξεις στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης στα τέλη της δεκαετίας του 1980 και στις αρχές της δεκαετίας του 1990, η περιπέτεια του βλέμματος απέμεινε η μόνη περιπέτεια να αφηγηθείς. Μια περιπέτεια δρόμου, όπου το βλέμμα ενεργοποιεί μνήμη και φαντασία, Ιστορία και Ουτοπία. Ένα οδοιπορικό σε ένα κατεστραμμένο τοπίο φτώχιας, εξαθλίωσης, απώλειας, προσφυγιάς, ερειπίων, διαστροφής των επαναστατικών ιδεών. Αφηγηματική ασυνέχεια, ρήξη του πραγματικού χρόνου, πλάνα-σεκάνς, κινηματογραφικός χώρος και χρόνος.
Μια αιωνιότητα και μια μέρα (1998, Χρυσός Φοίνικας στο Φεστιβάλ Καννών): Ο Αλέξανδρος, ένας συγγραφέας, συμπληρώνει το ημιτελές έργο του Διονυσίου Σολωμού Ελεύθεροι πολιορκημένοι, αγοράζοντας τις λέξεις που λείπουν, όπως έκανε και ο Σολωμός. Ο Αλέξανδρος βρίσκεται στα πρόθυρα του θανάτου. Κάνει τον απολογισμό της ζωής του: χαμένες ευκαιρίες, λάθος κινήσεις. Προσκολλάται σε ένα παιδί των φαναριών, έναν μικρό Αλβανό πρόσφυγα, που συναντά τυχαία (το σώζει από την αστυνομία), παρατείνοντας τη ζωή του κατά μία ημέρα. Προσφέρει τη γνώση του στον μικρό του φίλο, μέσα από το βλέμμα όμως του οποίου θα σωθεί.
Η ΤΡΙΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΟΥΤΟΠΙΑΣ
Τριλογία Ι: Το λιβάδι που δακρύζει (2004): Συνόψιση όλου του προηγούμενου έργου του Θόδωρου Αγγελόπουλου σε αυτή και την επόμενη ταινία του. Οι δύο ταινίες καλύπτουν σχεδόν ολόκληρο τον 20ό αιώνα. Πρόσφυγες Έλληνες της Οδησσού προσπαθούν να ξαναφτιάξουν τη ζωή τους, κτίζοντας έναν οικισμό σε έναν βαλτότοπο στην Ελλάδα που διασχίζεται από ένα ποτάμι. Ο Σπύρος, μετά τον θάνατο της γυναίκας του, επιθυμεί να παντρευτεί την Ελένη (ένα κοριτσάκι που μεγάλωσε στο σπίτι του, αφού το είχαν περιμαζέψει στη διάρκεια του διωγμού). Η Ελένη όμως το σκάει με τον γιο του που αγαπιούνται από παιδιά. Περιπλανιούνται στην Ελλάδα, με την προστασία μιας ομάδας ξεριζωμένων αριστερών μουσικών. Περιπλάνηση μέσα στην Ιστορία (1919-1949). Εξορία, προσφυγιά, θάνατος.
Τριλογία ΙΙ: Η σκόνη του χρόνου (2008): Δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, ένα ταξίδι ανά τον πλανήτη (Ιταλία, Γερμανία, Ρωσία, Καζακστάν, Καναδάς, ΗΠΑ), ένα ταξίδι στην Ιστορία: ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης, θάνατος του Στάλιν, πτώση του Τείχους του Βερολίνου. Ο Α, Αμερικανός σκηνοθέτης ελληνικής καταγωγής, γυρίζει μια ταινία πάνω στην ιστορία του και την ιστορία των γονιών του. Κεντρικό πρόσωπο η Ελένη, που διεκδικείται και διεκδικεί. Το απόλυτο της αγάπης. Η σκόνη του χρόνου μπερδεύει τις μνήμες. Χρόνοι και εποχές διαπλέκονται. Εσωτερική βίωση της πραγματικότητας. Δεν έχει νόημα η ζωή χωρίς Ουτοπία και τέχνες.
Στην ανολοκλήρωτη Άλλη θάλασσα, στην αρχή της δεύτερης δεκαετίας του 21ουαιώνα, ο Θόδωρος Αγγελόπουλος στέκεται με ένταση απέναντι στην απαξία, την εξαθλίωση, την παρακμή και τη φθορά που πλέον κυριαρχεί στις σύγχρονες κοινωνίες.
Σε όλη τη διάρκεια των σχεδόν πενήντα ετών κινηματογραφικής δημιουργίας του Έλληνα δημιουργού, η πρωτοποριακή κινηματογραφική του γραφή και η κριτική του ματιά πάνω στη σύγχρονη Ελλάδα παρέμειναν αταλάντευτα σταθερές.
ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΑΛΑΝΤΙΔΗΣ
Ιστορικός και κριτικός κινηματογράφου
Πρόεδρος της Ομοσπονδίας Κινηματογραφικών Λεσχών Ελλάδας
Μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου της Πανελλήνιας Ένωσης Κριτικών Κινηματογράφου
Φλώρινα («Πολιτιστικό Κέντρο Δήμου Φλώρινας»), 14/11/2025